Wyróżniamy dwa rodzaje udaru mózgu – niedokrwienny i krwotoczny. Dowiedz się, co wywołuje każdy rodzaju udaru mózgu, jakie są typowe objawy oraz jak rozpoznaje się i leczy udar.

Czym jest udar mózgu?

Udar mózgu (zwany również zawałem mózgu) jest poważnym stanem chorobowym, wymagającym szybkiej interwencji.

Udar występuje wtedy, gdy mózg nie otrzymuje potrzebnej mu do funkcjonowania krwi, co z kolei powoduje ograniczenie dopływu tlenu do komórek. Zwykle jest on spowodowany zablokowaniem dopływu krwi do mózgu lub pęknięciem naczynia krwionośnego w mózgu.

Bez podjęcia szybkiej interwencji, w wyniku braku tlenu, skupiska komórek w mózgu mogą ulec uszkodzeniu lub obumrzeć. Może to prowadzić do rozwoju niepełnosprawności, a nawet śmierci. Im szybciej zostanie podjęte właściwe leczenie, tym większe są szanse na wyzdrowienie.

Jakie są główne rodzaje udaru mózgu?

Istnieją dwa główne rodzaje udaru:

  • Udar niedokrwienny mózgu: jest to najczęstsza postać udaru, stanowiąca około 80% wszystkich przypadków. Jego przyczyną jest zakrzep krwi, który powoduje zator i odcina dopływ krwi do mózgu.
  • Udar krwotoczny mózgu: ma miejsce, gdy naczynie krwionośne zaopatrujące mózg pęka, powodując krwawienie do mózgu lub wokół niego.

Przemijający atak niedokrwienny (Transient Ischaemic Attack - TIA)

Niektóre osoby doświadczają TIA przed wystąpieniem pełnego udaru. Objawy TIA są takie same jak udaru, ale trwają krócej, dlatego TIA często określa się go mianem „mini udaru”. Chociaż skutki TIA nie są trwałe, w przeciwieństwie do pełnego udaru, to jednak wskazują na zwiększone ryzyko wystąpienia udaru w najbliższej przyszłości.

le osób doznaje udaru mózgu?

Według raportu „Burden of Stroke in Europe 2020” w 2017 r. w Unii Europejskiej odnotowano 1,2 mln udarów mózgu. Przewiduje on również, że liczba osób z udarem mózgu w ciągu najbliższych trzydziestu lat (2017–2047) wzrośnie o 27%, głównie z powodu starzenia się populacji i wyższych wskaźników przeżywalności.

Objawy

Główne objawy udaru mózgu dotyczą twarzy, rąk i mowy. Zależą od tego, która część mózgu została dotknięta i jak bardzo tkanka mózgowa jest uszkodzona.

Jakie są objawy udaru mózgu?

Trzy główne obszary ciała dotknięte przez udar to:

  1. Twarz: często zdarza się, że podczas udaru stwierdza się opadanie kącika ust po jednej stronie. Może to być bardziej widoczne podczas uśmiechania się, więc podejrzewając takie objawy, należy poprosić daną osobę o uśmiechnięcie się. Pozwoli to sprawdzić, czy jedna strona twarzy opada lub nie.
  2. Ręce: często występuje osłabienie lub drętwienie rąk. Problem z podniesieniem i utrzymaniem rąk w górze, może być oznaką udaru.
  3. Mowa: niewyraźna lub zniekształcona mowa jest często jednym z pierwszych, oczywistych objawów. Czasami dochodzi do całkowitej utraty mowy.

Inne możliwe objawy mogą obejmować:

  • niedowład po jednej stronie ciała
  • problemy ze wzrokiem
  • trudności w zrozumieniu innych osób
  • problemy z równowagą i koordynacją
  • nieukładowe zawroty głowy z zaburzeniami równowagi;
  • utratę przytomności
  • splątanie;

Jakie są fazy udaru mózgu?

Nie ma ustalonych faz związanych z wystąpieniem udaru, jednak u niektórych osób występuje przemijający atak niedokrwienny (TIA), który może być sygnałem ostrzegawczym nadchodzącego udaru. TIA jest czasami nazywany „mini udarem”, ponieważ jego objawy są takie same jak w przypadku udaru. W związku z tym, że w TIA zator w naczyniu krwionośnym doprowadzającym krew do mózgu ma przejściowy charakter, czas trwania objawów jest krótszy.

TIA nie uszkadza komórek mózgowych, ani nie powoduje trwałej niepełnosprawności; wskazuje jednak na zwiększone ryzyko wystąpienia pełnego udaru w najbliższej przyszłości.

Nie każda osoba, u której wystąpił udar mózgu, najpierw doświadcza TIA – ale jeśli tak się stanie, ważne jest, aby natychmiast uzyskać pomoc medyczną, ponieważ może być to oznaką zbliżającego się udaru. W badaniu z udziałem pacjentów po udarze, opublikowanym w czasopiśmie medycznym Neurology, analizie poddano 2416 osób, które doświadczyły udaru niedokrwiennego mózgu. Spośród nich 549 osób doświadczyło TIA bezpośrednio przed udarem, ale u większości wystąpił on w przeciągu siedmiu dni przed jego wystąpieniem.

Objawy TIA obejmują:

  • uczucie drętwienia lub osłabienia po jednej stronie ciała
  • trudności w mówieniu lub rozumieniu
  • problemy ze wzrokiem
  • silne bóle głowy
  • splątanie;
  • zawroty głowy lub utratę równowagi

Odległe następstwa udaru

W dłuższej perspektywie może pojawić się szereg problemów psychicznych i fizycznych związanych z udarem mózgu. Należą do nich:

  • lekka, umiarkowana lub ciężka niepełnosprawność fizyczna
  • problemy z funkcjonowaniem mózgu, w tym z pamięcią i myśleniem
  • problemy ze zdrowiem psychicznym, takie jak depresja i lęk

Jakie są wczesne objawy udaru mózgu?

W celu ułatwienia rozpoznania udaru często stosuje się test „FAST”. Należy uwzględnić trzy główne obszary ciała dotknięte chorobą: twarz, ręce i mowę, opisane w części dotyczącej objawów. Jeśli wystąpi którykolwiek z tych objawów, wówczas należy jak najszybciej wezwać pogotowie ratunkowe, aby uzyskać natychmiastową pomoc medyczną.

Warto zapamiętać skrót FAST:

  • F (face) czyli twarz: część twarzy opada lub jest bezwładna, lub uśmiech jest zniekształcony.
  • A (arm) czyli ręka: jedna ręka jest słaba lub zdrętwiała, lub trudno utrzymać ją w górze.
  • S (speech) czyli mowa: mowa jest niewyraźna lub trudna do zrozumienia.
  • T (time) czyli czas: w przypadku wystąpienia co najmniej jednego z tych objawów należy zadzwonić na pogotowie.

Każdy udar jest inny, a trzem objawom „FAST” może towarzyszyć jeden lub więcej objawów dodatkowych wymienionych w części: „Jakie są fazy udaru?”.

Przyczyny, czynniki ryzyka i oczekiwana długość życia

Udar mózgu może być niedokrwienny (kiedy dopływ krwi do mózgu jest odcięty) lub krwotoczny (kiedy występuje krwawienie do mózgu lub wokół niego). Prawdopodobieństwo wystąpienia udaru wzrasta wraz z wiekiem, a u osób starszych szanse na przeżycie są mniejsze.

Co powoduje udar mózgu?

Udar mózgu jest spowodowany ograniczeniem dopływu krwi do mózgu i przebiega w różny sposób w zależności od przyczyny wywołującej.

Udar niedokrwienny mózgu

W udarze niedokrwiennym zator odcina dopływ krwi do mózgu. Może to być spowodowane przez zakrzep tworzący się w tętnicy prowadzącej krew do mózgu lub w małym naczyniu krwionośnym położonym głęboko wewnątrz mózgu. Może to być również wynikiem zakrzepu przemieszczającego się w krwiobiegu do mózgu z innej części ciała.

Udar krwotoczny mózgu

Udar krwotoczny jest również określany jako krwotok śródmózgowy lub krwawienie do mózgu, ponieważ jest on spowodowany krwawieniem do mózgu lub wokół niego. Wyróżniamy dwa rodzaje krwawienia:

  1. Krwotok śródmózgowy: naczynie krwionośne wewnątrz mózgu pęka, co powoduje krwawienie do mózgu.
  2. Krwotok podpajęczynówkowy: naczynie krwionośne na powierzchni mózgu pęka, powodując krwawienie w przestrzeni między mózgiem a czaszką.

Czy udar mózgu jest dziedziczny?

Prawdopodobieństwo wystąpienia udaru mózgu jest większe u osób, u których w rodzinie występowały takie przypadki. Uważa się, że to raczej czynniki ryzyka udaru mózgu są dziedziczne (takie jak wysokie ciśnienie krwi i cukrzyca) niż sam udar.

Kto doznaje udarów?

Na ryzyko wystąpienia udaru wpływają czynniki, których nie można zmienić (niemodyfikowalne) lub można zmienić (modyfikowalne – mogą na nie wpływać nasze zachowania i wybory). 

Dwa niemodyfikowalne czynniki, które mogą wpływać na ryzyko wystąpienia udaru to:

  • Starszy wiek: ryzyko wystąpienia udaru wzrasta wraz z wiekiem, a po 55 roku życia podwaja się co dekadę..
  • Płeć: mężczyźni doznają udaru średnio około cztery lata wcześniej niż kobiety, a zachorowalność na udar u mężczyzn jest o 33% wyższa. Kobiety są jednak bardziej narażone na wystąpienie ciężkiego udaru niż mężczyźni.

Do modyfikowalnych czynników ryzyka – takich, na które można wpływać lub które można kontrolować – należą:

  • Picie alkoholu w nadmiarze: picie zbyt dużej ilości alkoholu podnosi ciśnienie krwi, które jest jednym z najpoważniejszych czynników ryzyka udaru mózgu.
  • Palenie tytoniu: palenie tytoniu zwiększa ryzyko wystąpienia wszystkich rodzajów udaru mózgu, zarówno u mężczyzn jak i kobiet.
  • Otyłość: nadwaga zwiększa ryzyko wystąpienia wysokiego ciśnienia krwi, chorób serca i cukrzycy typu 2, a te z kolei potencjalnie zwiększają ryzyko rozwoju udaru mózgu.
  • Cukrzyca: badania wykazały, że osoby z cukrzycą typu 2 są bardziej narażone na wystąpienie udaru mózgu.
  • Wysokie ciśnienie krwi: To jeden z najważniejszych czynników ryzyka udaru mózgu ściśle związany z piciem alkoholu, paleniem tytoniu i nadwagą. Ciśnienie krwi wynoszące 140/90 mm Hg lub wyższe może uszkadzać naczynia krwionośne, które dostarczają krew do mózgu.

Choroba serca jest również istotnym czynnikiem ryzyka wystąpienia udaru mózgu i stanowi główną przyczynę zgonu po przebytym udarze. Jeśli choroba serca jest dziedziczna, może stanowić niemodyfikowalny czynnik ryzyka, ale niektórzy ludzie mogą zmienić swoje zachowanie, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia choroby serca, a tym samym ryzyko udaru.

Jak długo można żyć z udarem?

Mając na uwadze czas przeżycia po udarze, wiek jest jednym z czynników, które mają największy wpływ. Badania wykazały, że ryzyko zgonu z powodu udaru podwaja się z każdą dekadą życia. Innym istotnym czynnikiem jest czas, jaki upłynął od udaru. W jednym z badań powiązano występowanie udaru mózgu z prawie pięciokrotnym wzrostem ryzyka zgonu w okresie od czterech tygodni do roku po udarze w porównaniu z populacją ogólną. Po roku od udaru to ryzyko jest dwa razy większe.

W ciągu ostatniej dekady przeżycie po udarze znacznie się wydłużyło, co jest związane z dostępem do nowych metod leczenia i lepszej opieki nad chorymi. Szybkie podjęcie leczenia zwiększa szanse na przeżycie i zmniejsza ryzyko wystąpienia skutków odległych.

Rozpoznanie

Aby zapewnić jak największe szanse na powrót do zdrowia, lekarze muszą jak najszybciej rozpoznać udar.

Jak rozpoznaje się udar mózgu?

Rozpoznanie ustala się na podstawie badań, które pomagają zidentyfikować wszelkie schorzenia potencjalnie powodujące udar (takie jak wysokie ciśnienie krwi) oraz skanów mózgu lepiej pokazujących wewnętrzne struktury mózgu.

Badanie wykonywane w celu rozpoznania udaru mózgu

Jeśli lekarze podejrzewają udar, wówczas w ciągu godziny od przybycia do szpitala powinni wykonać jedno z poniższych badań mózgu:

  • Badanie tomografii komputerowej (TK): do stworzenia trójwymiarowego obrazu mózgu wykorzystuje się wiele obrazów. Tomografia komputerowa jest zwykle szybsza niż rezonans magnetyczny, umożliwiając wcześniejsze rozpoczęcie leczenia, pokazując wyraźną różnicę między udarem niedokrwiennym i krwotocznym.
  • Rezonans magnetyczny (MR): do uzyskania szczegółowego obrazu wnętrza mózgu wykorzystuje się pole magnetyczne i fale radiowe. Ten rodzaj badania obrazowego mózgu może zostać wykonany u osoby powracającej do zdrowia po TIA. Badanie pozwala szczegółowo uwidocznić tkankę mózgową i zidentyfikować mniejsze obszary dotknięte udarem.

Inne badania, które mogą być pomocne w rozpoznaniu udaru, obejmują:

  • Badania krwi: w celu sprawdzenia poziomu cholesterolu i cukru we krwi
  • Pomiar ciśnienia krwi: jeśli jest ono wysokie, może być konieczne podanie leków w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia kolejnego udaru.
  • Pomiar tętna: w celu sprawdzenia, czy u pacjenta występuje nieregularne bicie serca
  • Elektrokardiogram (EKG): w celu sprawdzenia, czy nieregularne bicie serca mogło być przyczyną udaru

Metody leczenia i leki

Rehabilitacja i powrót do zdrowia po udarze wymagają czasu. Proces ten jest inny u poszczególnych osób i uczestniczy w nim zazwyczaj zespół specjalistów określających cele, do których należy dążyć. Ważne jest, aby pozostać aktywnie zaangażowanym w plan rehabilitacji, żeby mieć jak najlepsze szanse na powrót do zdrowia.

Jak leczy się udar mózgu?

Każdy udar jest inny, dlatego leczenie i powrót do zdrowia różnią się znacznie u poszczególnych osób. Powrót do zdrowia często trwa miesiące, a w przypadku niektórych osób, które przeżyły udar, nawet wiele lat. Rozpoczyna się w szpitalu i często wymaga udziału wielu specjalistów, którzy pomogą wyznaczyć cele, do których należy dążyć, aby powrócić do zdrowia.

Może to wymagać dalszych badań, aby umożliwić lekarzom ustalenie planu leczenia. Badania te mogą obejmować:

  • Ocenę połykania: po udarze często występują trudności z połykaniem, dlatego lekarze powinni wykonać badania sprawdzające, czy dana osoba może bezpiecznie jeść i pić.
  • Ocenę poruszania: pokaże ona zakres wpływu udaru na zdolności motoryczne i pomoże ustalić, jaka pomoc jest potrzebna.
  • Ocenę komunikacji i zdolności poznawczych: udar może wpłynąć na zdolność mózgu do rozumienia, organizowania i przechowywania informacji. W szpitalu wykonuje się wstępne badania zdolności poznawczych i ewentualnie kolejne testy, aby określić, jak udar wpłynął na mózg w dłuższej perspektywie.
  • Badania stanu odżywienia i nawodnienia: pozwoli to uwidocznić wszelkie niedobory żywieniowe i sprawdzić, czy nie doszło do odwodnienia organizmu.
  • Ocena zdolności trzymania moczu i stolca: problemy z pęcherzem i jelitami mogą być jednym z bardziej uciążliwych skutków udaru, ale zazwyczaj można uzyskać poprawę, stosując się do odpowiednich zaleceń. Ocena zdolności trzymania moczu i stolca pozwoli lekarzom udzielić najlepszych zaleceń i wdrożyć właściwe leczenie.

Leki

W leczeniu udarów mózgu można stosować szereg leków. W zależności od rodzaju udaru można wybrać różne opcje.

Leki stosowane w udarze niedokrwiennym mózgu

W nagłych przypadkach zwykle stosuje się leki zwane trombolitycznymi lub lekami „rozbijającymi zakrzepy”. Podanie tych leków powoduje rozpuszczanie zakrzepów i umożliwia przywrócenie przepływu krwi w mózgu. Leczenie to może pozytywnie wpływać na zmniejszenie uszkodzeń mózgu, jeśli zostanie podane w ciągu kilku godzin od wystąpienia udaru.

Inne metody leczenia, które mogą być stosowane później, aby zapobiec kolejnym udarom, obejmują:

  • Leki przeciwpłytkowe: stosuje się je, aby zapobiec dalszemu tworzeniu się zakrzepów we krwi.
  • Leki przeciwzakrzepowe: zmieniają skład chemiczny krwi, a tym samym zmniejszają ryzyko dalszego tworzenie się zakrzepów.
  • Leki obniżające ciśnienie krwi:gdy pacjent ma wysokie ciśnienie krwi, leki te można podawać w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia kolejnych udarów.
  • Statyny: pomagają obniżyć stężenie cholesterolu; można je stosować, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia kolejnych udarów niezależnie od tego, czy stężenie cholesterolu jest wysokie lub nie.

Leki stosowane w udarach krwotocznych mózgu

Pacjentom z udarem krwotocznym lekarze mogą zalecić przyjmowanie leków na ciśnienie krwi, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia kolejnych udarów. W chorych otrzymujących leki przeciwzakrzepowe konieczne będzie podanie środków odwracających ich działanie, które zmniejszą ryzyko wystąpienia kolejnych krwawień.

Terapia

Odległe skutki udaru mogą być bardzo rozległe, a wiele terapii może mieć znaczący wpływ na proces powrotu do zdrowia i rehabilitację.

Powrót do zdrowia u każdej osoby przebiega inaczej i wymaga wsparcia ze strony różnych specjalistów. Mogą one obejmować:

  • Fizjoterapeuci: trwałe fizyczne skutki udaru mogą obejmować problemy z równowagą i koordynacją, osłabienie mięśni i niedowład jednej strony ciała. Fizjoterapeuta może pomóc, określając plan ćwiczeń i wyznaczając cele do osiągnięcia.
  • Psychologowie: po udarze ludzie często doświadczają stresu, lęku, depresji lub gniewu. Regularne spotkania z psychologiem mogą pomóc pacjentom w radzeniu sobie z tymi uczuciami oraz z ich wpływem na relacje z bliskimi.
  • Terapeuci zajęciowi: wykonywanie wielu codziennych czynności po udarze może być dużym wyzwaniem. Terapeuta zajęciowy może doradzić, jak przystosować dom lub używać specjalistycznego sprzętu, aby umożliwić chorym zachowanie niezależności.
  • Zajęcia z terapeutą mowy i języka: wiele osób po udarze doświadcza trudności w porozumiewaniu się. Logopeda może pomóc nauczyć mózg pacjenta jak ponownie zacząć się komunikować.
  • Inni specjaliści: leczenie stosowane po udarze może również obejmować pomoc innych specjalistów, takich jak dietetyk czy okulista.

Inne rodzaje pomocy

W leczeniu udaru mózgu można stosować wiele procedur chirurgicznych. Odpowiednie postępowanie będzie zależało od tego, co było przyczyną udaru.

Zabiegi stosowane w udarze niedokrwiennym mózgu

  • Trombektomia: czasami stosuje się ją w przypadku ciężkiego udaru niedokrwiennego spowodowanego zakrzepem w dużej tętnicy w mózgu. Jest to zabieg ratunkowy, który wykonuje się natychmiast po wystąpieniu udaru. Do tętnicy wprowadza się cewnik i za pomocą małego urządzenia usuwa się zakrzep, który spowodował udar.
  • Endarterektomia tętnicy szyjnej:zabieg ten można stosować w niektórych udarach niedokrwiennych, które były spowodowane zwężeniem tętnicy szyjnej, doprowadzającej krew do mózgu. Polega on na wykonaniu nacięcia na szyi i odblokowaniu złogów tłuszczowych w tętnicy.

Zabiegi stosowane w udarze krwotocznym mózgu

  • Kraniotomia: zabieg ten polega na usunięciu krwi z mózgu i naprawieniu pękniętych naczyń krwionośnych.
  • Wszczepienie układu zastawkowego: zabieg chirurgiczny stosowany, gdy udar powoduje gromadzenie się płynu w komorach mózgu (stan zwany wodogłowiem). Płyn jest odprowadzany z mózgu za pomocą rurki zwanej przetoką.

Dieta

Zdrowe odżywianie ma kluczowe znaczenie po udarze mózgu. Dieta może odgrywać istotną rolę w powrocie do zdrowia, pomagając kontrolować ciśnienie krwi i stężenie cholesterolu oraz utrzymać prawidłową masę ciała. Pozwoli to również zmniejszyć ryzyko wystąpienia kolejnego udaru.

Osoby po udarze powinny stosować dietę bogatą w ziarna, warzywa i owoce, a także spożywać produkty mleczne i zdrowe źródła białka, takie jak jogurty, chude mięso, ryby, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona. Powinny również zmniejszyć spożycie przetworzonej żywności, tłuszczów nasyconych i tłuszczów trans.

Zbyt duża ilość soli może podwyższać ciśnienie krwi. Spożycie soli można zmniejszyć, unikając przetworzonej żywności (często zawierającej dużo soli) i rezygnując z dodawania soli do potraw.

Ćwiczenia fizyczne

Aktywność fizyczna po udarze mózgu zapewnia wiele korzyści. Należą do nich:

  • zwiększenie pewności siebie i dobrostanu
  • poprawa siły mięśniowej i koordynacji
  • dbanie o zdrowie serca i tętnic
  • obniżenie ciśnienia krwi
  • ustabilizowanie stężeń cukru we krwi
  • obniżenie stężenia cholesterolu we krwi
  • utrzymanie prawidłowej masy ciała


Powrót do aktywności po udarze mózgu może być stresujący, zwłaszcza gdy organizm nie jest już tak silny jak dawniej. Fizjoterapeuta może doradzić, jak zacząć ćwiczyć i z czasem zwiększyć swoją aktywność.

Zapobieganie

Można wprowadzić wiele prostych zmian do stylu życia, które potencjalnie pozwolą zmniejszyć ryzyko wystąpienia udaru:

  • Zaprzestanie palenia tytoniu: badania potwierdzają, że zaprzestanie palenia zmniejsza ryzyko wystąpienia udaru mózgu. Nigdy nie jest za późno na zerwanie z nałogiem – wyniki badań pokazują, że osoby kontynuujące palenie po przebyciu udaru zwiększają ryzyko jego nawrotu.
  • Zmniejszenie spożycia alkoholu: nadmierne picie alkoholu może zwiększać ryzyko udaru mózgu, dlatego należy ograniczyć jego spożycie i rozłożyć ilość wypijanych porcji na cały tydzień.
  • Zdrowa dieta: zdrowa dieta pomoże kontrolować inne czynniki ryzyka (takie jak otyłość i wysokie ciśnienie krwi).
  • Regularne ćwiczenia: ćwiczenia fizyczne pomagają utrzymać prawidłową masę ciała. Ponadto badania dowodzą, że regularna aktywność fizyczna wiąże się z 25-30% zmniejszeniem ryzyka udaru mózgu.
  • Regularne badania kontrolne: takie schorzenia jak cukrzyca, wysokie ciśnienie krwi i wysokie stężenie cholesterolu mogą powodować stwardnienie i zwężenie tętnic, zwiększając ryzyko ich zablokowania, co może prowadzić do udaru. Regularne badania kontrolne mogą pomóc w monitorowaniu czynników ryzyka.

Badania naukowe

Prowadzone są liczne badania naukowe w celu opracowania nowych i bardziej skutecznych metod leczenia udaru mózgu. Naukowcy szczególnie zależy na odkryciu sposobów przywracania przepływu krwi do mózgu i ochronę komórek mózgowych przed obumieraniem po udarze. Inne obszary zainteresowania w dziedzinie leczenia skutków udarów obejmują poszukiwanie sposobów poprawy rehabilitacji i powrotu do zdrowia po udarze.

Mając na uwadze kwestie związane z zapobieganiem udarom, badacze starają się lepiej zrozumieć czynniki ryzyka związane z ich występowaniem. Stosuje się również techniki obrazowania, aby lepiej poznać wpływ udaru na mózg.

Przypisy

  1.  Donkor ES. Stroke in the 21st Century: A Snapshot of the Burden, Epidemiology, and Quality of Life. Stroke Res Treat. 2018;2018:3238165. doi:10.1155/2018/3238165
  2.  Wafa HA, Wolfe CDA, Emmett E, Roth GA, Johnson CO, Wang Y. Burden of stroke in Europe – thirty-year projections of incidence, prevalence, deaths, and disability-adjusted life years. Stroke. 2020;51(8):2418-2427. doi:10.1161/STROKEAHA.120.029606
  3.  Rothwell PM, Warlow CP. Timing of TIAs preceding stroke: time window for prevention is very short. Neurology. 2005;64(5):817-820. doi:10.1212/01.WNL.0000152985.32732.EE
  4.  Crichton SL, Bray BD, McKevitt C, et al. Patient outcomes up to 15 years after stroke: survival, disability, quality of life, cognition and mental health. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry 2016;87:1091-1098. doi:10.1136/jnnp-2016-313361
  5.  National Institute of Neurological Disorders and Stroke. Brain basics: preventing stroke. Updated April 16, 2020. Accessed February 2021. https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Preventing-Stroke
  6.  Donkor ES. Stroke in the 21st century: a snapshot of the burden, epidemiology, and quality of life. Stroke Res Treat. 2018;2018:3238165. doi:10.1155/2018/3238165
  7.  Millwood IY, Walters RG, Mei XW et al. Conventional and genetic evidence on alcohol and vascular disease aetiology: a prospective study of 500 000 men and women in China. Lancet. 2019;393(10183):1831-1842. doi:10.1016/S0140-6736(18)31772-0
  8.  Pan B, Jin X, Jun L, Qiu S, Zheng Q, Pan M. The relationship between smoking and stroke. Medicine (Baltimore). 2019;98(12):e14872. doi:10.1097/MD.0000000000014872
  9. Chen R, Ovbiagele B, Feng W. Diabetes and stroke: epidemiology, pathophysiology, pharmaceuticals and outcomes. Am J Med Sci. 2016;351(4):380-386. doi:10.1016/j.amjms.2016.01.011
  10.  Shavelle R, Brooks J, Strauss D, Towfighi A. Long-term survival prognosis after stroke.

    A practical guide for clinicians. Practical Neurology. Published February 2020. Accessed February 2021. https://practicalneurology.com/articles/2020-feb/long-term-survival-prognosis-after-stroke

  11.  Brønnum-Hansen H, Davidsen M, Thorvaldsen P. Long-term survival and causes of death after stroke. Stroke. 2001;32(9):2131-2136. doi:10.1161/hs0901.094253
  12.  Determinants of the decline in mortality from acute stroke in England: linked national database study of 795 869 adults BMJ 2019; 365 doi:10.1136/bmj.l1778
  13.  Pan B, Jin X, Jun L, Qiu S, Zheng Q, Pan M. The relationship between smoking and stroke. Medicine (Baltimore). 2019;98(12):e14872. doi:10.1097/MD.0000000000014872
  14. Chen J, Li S, Zheng K et al. Impact of smoking status on stroke recurrence. J Am Heart Assoc. 2019;8(8):e011696. doi:10.1161/JAHA.118.011696
  15. Gallanagh S, Quinn TJ, Alexander J, Walters MR. Physical activity in the prevention and treatment of stroke. ISRN Neurol. 2011;2011:953818. doi:10.5402/2011/953818
Może zainteresuje Cię...

Alzheimer

Choroba Alzheimera to postępujące i nieodwracalne zaburzenie pracy mózgu, które jest najczęstszą przyczyną otępienia.

Zdrowie psychiczne

Dobre zdrowie psychiczne jest istotną częścią życia, podobnie jak dobre zdrowie fizyczne.

Stres

Stres jest częstym następstwem współczesnego, zabieganego życia. Wpływa na naszą pracę, dom, relacje z wieloma czynnikami wyzwalającym, na które często nie mamy wpływu.

Witaj ponownie

Aby uzyskać dostęp do informacji, zaloguj się, używając swoich danych

Nie masz konta? Zarejestruj się