Stwardnienie rozsiane (SM) jest chorobą neurologiczną wpływającą na nerwy w mózgu i rdzeniu kręgowym. Choroba uszkadza osłonkę mielinową, która stanowi powłokę ochronną otaczającą włókna nerwowe w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN). Dowiedz się więcej na temat objawów, czynników ryzyka oraz sposobów rozpoznawania i leczenia tej choroby.

Neuraxpharm dostarcza leki i rozwiązania , które można stosować w leczeniu objawów związanych ze stwardnieniem rozsianym. Po określeniu przez lekarza specjalnych potrzeb pacjenta może on przepisać produkt, który będzie dla niego odpowiedni.

Co to jest stwardnienie rozsiane (SM)?

Stwardnienie rozsiane (SM) jest przewlekłym (długotrwałym) schorzeniem, które powoduje uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, w tym nerwów w mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów wzrokowych. U chorych na SM układ odpornościowy atakuje osłonkę mielinową (powłokę ochronną wokół włókien nerwowych). Uszkodzenie nerwu przerywa przepływ informacji z ośrodkowego układu nerwowego, powodując zmniejszenie lub utratę funkcji ciała. SM powoduje wiele różnych objawów, takich jak zmęczenie, trudności w chodzeniu, zaburzenia widzenia oraz problemy z myśleniem i planowaniem.

Jakie są główne typy SM?

Istnieją trzy główne typy stwardnienia rozsianego. Ich nazwy są związane z wpływem choroby na organizm pacjenta obserwowanym w czasie:

Rzutowo-remisyjna postać stwardnienia rozsianego (RRMS): Większość osób z rozpoznanym SM (85%) choruje na rzutowo-remisyjną postać stwardnienia rozsianego (RRMS), a pierwsze objawy choroby pojawiają się u nich w wieku około 20 lat. U osoby z RRMS występują okresy, w których istniejące lub nowe objawy ulegają zdecydowanemu nasileniu. Okres ten nazywamy rzutem (nawrotem) lub zaostrzeniem choroby. Rzuty często pojawiają się bez żadnego ostrzeżenia, choć mogą być związane ze stresem lub występować po przebytej chorobie. Objawy utrzymują się zazwyczaj kilka dni lub tygodni, ustępując powoli w podobnym czasie. Okres między atakami, kiedy objawy ustępują, nazywany jest remisją. W okresie remisji choroba jest jednak nadal aktywna, a uszkodzenie nerwów może postępować. Po rozpoznaniu SM chory zazwyczaj od czasu do czasu doświadcza nawrotów, które są rozdzielone okresami remisji trwającymi kilka tygodni, miesięcy, a nawet lat.

Wtórnie postępująca postać stwardnienia rozsianego (SPMS): Bez leczenia u nawet 80% osób z RRMS istnieje ryzyko przekształcenia się choroby w SPMS; jednak dzięki leczeniu liczba ta jest znacznie mniejsza. Cały proces przebiega powoli, zazwyczaj 10–15 lat. W tej fazie choroby nie obserwuje się już wcześniejszego schematu nawrotów i następujących po nich okresów remisji. Niektóre osoby mogą nadal doświadczać nawrotów choroby, po których jednak nie obserwuje się pełnego powrotu do zdrowia. W tej fazie choroby pewne objawy ulegają utrwaleniu. W SPMS objawy choroby stopniowo nasilają się w czasie. SPMS zazwyczaj rozwija się w przebiegu RRMS, chociaż u niewielkiej liczby osób tę postać SM rozpoznaje się w momencie zachorowania.

Pierwotnie postępująca postać stwardnienia rozsianego (PPMS): PPMS występuje u około 15-20% osób z SM. Objawy choroby nie występują w postaci rzutów; zamiast tego stopniowo się nasilają wraz z czasem trwania zaburzenia. Tę postać nazywa się “pierwotnie postępującą”, ponieważ postępuje od pierwszych (pierwotnych) objawów choroby. U chorych nie rozpoznaje się remisji, ale mogą występować długie okresy, kiedy nie stwierdza się widocznych zmian, a stan zdrowia wydaje się być stabilny.

Ile osób choruje na SM?

Szacuje się, że na całym świecie żyje 2,1-2,2 miliona osób z SM,, a choroba ta występuje około dwa do trzech razy częściej u kobiet niż u mężczyzn,.

Według danych Europejskiej Platformy Stwardnienia Rozsianego (EMSP, European Multiple Sclerosis Platform), w całej Europie na SM choruje ponad 700 000 osób. Oznacza to, że ponad milion osób w całej UE, będąc opiekunem lub członkiem rodziny chorego, jest dotkniętych problemem SM.

Objawy

Każdy doświadcza SM w inny sposób. Istnieje wiele objawów, które u poszczególnych osób mogą się różnić i dotyczyć innych części ciała.

Jakie są objawy SM?

SM może powodować wiele objawów, które występują u chorych z różną częstością. Wczesne objawy odczuwane przez jednego chorego mogą nigdy nie wystąpić u innej osoby. 

Do najczęściej występujących, pierwszych objawów zaliczamy: 

 

  • zmęczenie (około 80% osób z SM odczuwa nadmierne zmęczenie);).
  • potykanie się z powodu problemów z równowagą lub koordynacją nóg; 
  • uczucie drętwienia lub mrowienia skóry; 
  • zaburzenia poznawcze związane z koncentracją, rozwiązywaniem problemów i pamięcią;
  • problemy ze wzrokiem, takie jak zamazane widzenie, martwe pola, drgawki lub ból podczas ruchów gałek ocznych; 

 

Poniżej wymieniono inne objawy SM, które występują raczej w późniejszej fazie choroby. 

  • trudności z chodzeniem; 
  • układowe zawroty głowy z uczuciem wirowania;
  • nieukładowe zawroty głowy z zaburzeniami równowagi;
  • osłabienie siły mięśniowej;
  • spastyczność (sztywność mięśni spowodowana długotrwałymi skurczami);
  • trudności z mową;
  • problemy z połykaniem (dysfagia);
  • depresja i niepokój;
  • zaburzenia czynności pęcherza moczowego;
  • zaburzenia pracy jelit;
  • problemy ze snem,
  • problemy seksualne;
  • Ból przewlekły
  • drżenie;
  • wrażliwość na temperaturę;
  • problemy ze słuchem. 

W zależności od typu SM objawy choroby mogą pojawiać się i ustępować w postaci nawrotów i stopniowo pogarszać się w czasie.

Jakie są stadia SM?

Obecnie nie ma metody, która pozwalałaby przewidzieć, jak SM będzie postępować u danej osoby. Poszczególne objawy choroby mogą wystąpić u różnych osób w innym czasie.

Międzynarodowy Komitet Doradczy ds. Badań Klinicznych nad SM (International Advisory Committee on Clinical Trials of MS) podaje następujące standardowe definicje czterech podstawowych postaci SM:

  • rzutowo-remisyjna postać stwardnienia rozsianego (RRMS);
  • wtórnie postępująca postać stwardnienia rozsianego (SPMS);
  • pierwotnie postępująca postać stwardnienia rozsianego (PPMS);
  • postępująco-rzutowa postać stwardnienia rozsianego (PRMS).

Klinicznie izolowany zespół (CIS, clinically isolated syndrome) nie został uwzględniony w pierwotnych definicjach klinicznych SM. Obecnie uznaje się jednak, że jest to pierwszy epizod objawów neurologicznych, które mogą wystąpić u danej osoby, trwający na ogół co najmniej 24 godziny. CIS może być pierwszym sygnałem wskazującym na to, że dana osoba może chorować na SM. Istnieje jednak grupa ludzi, którzy nie nigdy nie doświadczą kolejnych objawów.

Badanie MR potwierdzi, czy w mózgu lub rdzeniu kręgowym znajdują się jakiekolwiek zmiany (obszary uszkodzeń). Jeśli tak jest, szanse na wystąpienie kolejnych epizodów choroby są większe, a rozpoznanie SM staje się bardziej prawdopodobne.

Wyróżniamy również późne (lub zaawansowane) stadium SM, którego większość chorych jednak nigdy nie osiąga. Chory w zaawansowanym stadium SM może utracić zdolność chodzenia, a także doświadczyć innych, zmieniających życie objawów, takich jak utrata zdolności mówienia lub pisania. Osoby te mogą potrzebować specjalnej opieki i wsparcia w realizacji codziennych potrzeb.

W późnym lub zaawansowanym stadium choroby wiele objawów SM może występować jednocześnie, co przyczynia się do znacznego upośledzenia sprawności fizycznej. Objawy SM występujące w późnym stadium choroby obejmują:

  • trudności z oddychaniem;
  • zwiększoną podatność na zakażenia układu oddechowego;
  • ciężkie zaburzenia czynności pęcherza moczowego i pracy jelit;
  • trudności w połykaniu;
  • ryzyko tworzenia niebezpiecznych zakrzepów krwi;
  • odleżyny z powodu unieruchomienia;
  • nasilone splątanie i zaburzenia orientacji;
  • nasilający się ból;
  • spastyczność i skurcze mięśni;
  • brak koordynacji (ataksja).

Wiele objawów obserwowanych w późnym stadium SM jest takich samych jak w innych postaciach choroby. W późnego stadium SM, w odróżnieniu od innych faz choroby, wiele objawów może występować równocześnie, co utrudnia ich leczenie.

Przyczyny, czynniki ryzyka i oczekiwana długość życia

Obecnie nie wiadomo, dlaczego u niektórych osób rozwija się SM. Chorobę prawdopodobnie wywołuje kombinacja czynników genetycznych i środowiskowych.

Co wywołuje stwardnienie rozsiane?

SM jest chorobą autoimmunologiczną, co oznacza, że układ odpornościowy organizmu atakuje własne tkanki, myląc je z obcymi strukturami. Układ odpornościowy chorego na SM atakuje osłonkę mielinową, która chroni i pokrywa włókna nerwowe w mózgu i rdzeniu kręgowym. W niewielkich fragmentach osłonki mielinowej rozwija się stan zapalny, co prowadzi do zakłócenia procesu przesyłania informacji wzdłuż nerwów i jest odpowiedzialne za rozwój oznak i objawów neurologicznych SM.

Do końca nie wiadomo, co sprawia, że układ odpornościowy atakuje własną osłonkę mielinową. Istnieje jednak kilka czynników, które mogą odgrywać rolę w rozwoju SM, a mianowicie:

  • Genetyka: ryzyko wystąpienia choroby jest większe, jeśli bliski członek rodziny (na przykład rodzic lub rodzeństwo) choruje na SM;
  • Środowisko: brak światła słonecznego i niski poziom witaminy D są związane z większym ryzykiem zachorowania na SM;
  • Palenie tytoniu: osoby palące mają większe ryzyko zachorowania na SM niż osoby niepalące;
  • Masa ciała: ludzie, którzy byli otyli w wieku młodzieńczym posiadają zwiększone ryzyko rozwoju MS;
  • Płeć: kobiety są dwa do trzech razy bardziej narażone na rozwój SM niż mężczyźni.

Czy SM jest chorobą dziedziczną?

SM nie jest chorobą dziedziczoną bezpośrednio z rodzica na dziecko. Jeśli jednak ktoś z rodzeństwa choruje na SM, istnieje większe ryzyko rozwoju tej choroby. Ryzyko to szacuje się na około 2-4% w porównaniu z 0,2% w populacji ogólnej.

Kto choruje na SM?

SM nie jest chorobą zakaźną ani dziedziczną. Naukowcy zidentyfikowali pewne czynniki, które mogą odgrywać rolę w rozwoju SM:

  • Płeć: kobiety są bardziej narażone na rozwój SM, co wskazuje tutaj na potencjalną rolę hormonów;
  • Wiek: u większości osób SM rozpoznaje się między 20. a 40. rokiem życia, chociaż choroba może występować również u dzieci i starszych dorosłych;
  • Obszar geograficzny: SM występuje częściej w rejonach świata najbardziej oddalonych od równika;
  • Pochodzenie etniczne: SM występuje w większości grup etnicznych, jednak najczęściej spotykane jest u osób rasy białej pochodzenia północnoeuropejskiego;
  • Zakażenia: niektóre zakażenia wirusowe mogą aktywować układ odpornościowy chorego, potencjalnie prowadząc do rozwoju SM. Aby ustalić, czy wirusy przyczyniają się do rozwoju SM, prowadzone są badania nad kilkoma patogenami, w tym wirusem Epsteina-Barr i ludzkim wirusem opryszczki 6,.

Jak długo można żyć z SM?

SM nie jest zazwyczaj chorobą śmiertelną, a przypadki zgonu z powodu samej choroby są rzadkie. Niektóre osoby stają się w czasie choroby niepełnosprawne, co sprawia, że są bardziej podatne na poważne powikłania, które mogą być śmiertelne.

Średnia długość życia chorego na SM jest o około 5-10 lat krótsza niż osoby zdrowej, jednak w ostatnich latach różnica w długości życia znacznie się zmniejszyła.

Rozpoznanie

Diagnostyka SM jest trudna. Jest to złożona choroba powodująca wiele różnych objawów. Osoby z możliwymi objawami SM powinny w pierwszej kolejności skontaktować się z lekarzem.

Jak rozpoznaje się SM?

U poszczególnych chorych wczesne oznaki i objawy SM mogą się różnić, dlatego też dokładne określenie momentu zachorowania jest trudne. Postawienie dokładnego rozpoznania może zająć kilka miesięcy, ponieważ lekarze muszą zbadać wszystkie możliwe przyczyny objawów pacjenta, wykonując przy tym wiele różnych badań.

Przy podejrzeniu SM lekarz kieruje pacjenta do neurologa – specjalisty od zaburzeń dotyczących ośrodkowego układu nerwowego – do dalszej oceny.

Badania diagnostyczne SM

Nie ma jednego określonego testu diagnostycznego SM. Zamiast tego lekarz przeprowadzi wstępną ocenę pacjenta i może zlecić wykonanie badań krwi, aby wykluczyć inne przyczyny objawów. Jeśli będzie to konieczne, lekarz skieruje pacjenta do neurologa, aby poszerzyć diagnostykę.

Testy używane przez neurologów w diagnostyce SM obejmują:

  • Badanie neurologiczne: badanie fizykalne wykonywane w celu sprawdzenia wszystkich nieprawidłowości, zmian lub osłabienia ruchów gałek ocznych i wzroku, siły mięśniowej kończyn górnych i dolnych, równowagi, koordynacji, czucia, mowy i odruchów.
  • Rezonans magnetyczny (MR): badanie radiologiczne pozwalające uzyskać szczegółowy obraz wnętrza mózgu i rdzenia kręgowego. MR pozwala z dużą dokładnością potwierdzić obecność stanu zapalnego, uszkodzenia lub blizny (zmian).
  • Badanie potencjałów wywołanych: istnieje kilka rodzajów badania potencjałów wywołanych, ale najczęstszy z nich ocenia czas, jaki mózg potrzebuje na odebranie wiadomości z gałek ocznych. Jest to niebolesne badanie polegające na monitorowaniu fal mózgowych powstających w odpowiedzi na wyświetlane na ekranie wzory/symbole.
  • Nakłucie lędźwiowe: procedura jest wykonywana w znieczuleniu miejscowym, aby pobrać niewielką objętość płynu otaczającego mózg i rdzeń kręgowych przez igłę umieszczoną w dolnej części pleców. Próbka płynu jest następnie badana pod kątem obecności komórek odpornościowych i przeciwciał; jeśli są one obecne, rozpoznanie SM jest możliwe. Nakłucie lędźwiowe jest bezpieczne, ale może powodować dyskomfort, a u niektórych osób po zabiegu pojawia się ból głowy, który może utrzymywać się przez kilka dni.

Metody leczenia i leki

SM jest chorobą nieuleczalną. Obecnie dostępne leczenie i leki pozwalają kontrolować objawy, zmniejszają liczbę rzutów i spowalniają postęp choroby.

Jak leczy się SM?

Leczenie SM zależy od pacjenta i objawów lub problemów, których doświadcza.

Leki

Obecnie dostępnych jest wiele leków, które spowalniają postęp SM i łagodzą objawy choroby.

Opcje leczenia mogą obejmować:

  • Kortykosteroidy (leki przeciwzapalne) stosowane w leczeniu nawrotów choroby i w celu skrócenia czasu powrotu do zdrowia.
  • Specjalne leki łagodzące poszczególne objawy SM; na przykład, leki zwiotczające mięśnie stosowane w przypadku sztywności i skurczów mięśni; leki przeciwbólowe podawane na ból neuropatyczny lub ból stawów, inhibitory fosfodiesterazy (PDE) stosowane na problemy seksualne i środki przeczyszczające na problemy z pracą jelit.
  • Terapie modyfikujące przebieg choroby (DMT, disease-modifying therapy), które zmniejszają liczbę i nasilenie nawrotów, a także pomagają spowolnić lub ograniczyć postęp choroby. .

Terapia

Wiele osób z SM korzysta z terapii, w tym terapii uzupełniających, w celu opanowania objawów choroby i poprawy samopoczucia. Terapie mogą być stosowane jako uzupełnienie konwencjonalnych metod leczenia, takich jak DMT.

Do terapii uzupełniających zaliczamy:

  • Fizjoterapię: ćwiczenia rozciągające i wzmacniające dostosowane do konkretnych potrzeb i możliwości. Zajęcia z fizjoterapeutą mogą pomóc pacjentowi zmniejszyć sztywność i skurcze mięśni (spastyczność), złagodzić ból, poprawić ruchomość, równowagę, postawę, ograniczyć wpływ zmęczenia i zmniejszyć problemy z pęcherzem moczowym.
  • Terapię poznawczo-behawioralną (CBT): pomaga w walce ze zmęczeniem lub depresją.
  • Terapię zajęciową: ocena domu pacjenta w celu dostosowania otoczenia do potrzeb pacjenta i zaproponowania sprzętu, który może pomóc w realizacji codziennych czynności. .
  • Psychologię kliniczną: dla pacjentów z problemami związanymi z myśleniem, uczeniem się i pamięcią lub trudnościami emocjonalnymi. Psycholog kliniczny oceni problemy i zaproponuje sposoby radzenia sobie z nimi.
  • Terapię dla par lub zajęcia z seksuologiem: porady dla osób doświadczających problemów seksualnych.
  • Zajęcia z terapeutą mowy i języka:może pomóc osobom z SM w znalezieniu sposobów na przezwyciężenie problemów z mową i połykaniem.
  • Terapie uzupełniające: niektórzy ludzie uważają, że w postępowaniu z pacjentem pomocne mogą być terapie uzupełniające, takie jak refleksologia, masaż, joga, techniki relaksacyjne, medytacja, aromaterapia i akupunktura.

Inne rodzaje pomocy

Dla osoby chorej na SM ważny jest regularny kontakt z zespołem prowadzącym leczenie. Ponadto pacjenci wymagają kompleksowej oceny potrzeb w zakresie opieki i wsparcia, którą należy wykonywać co najmniej raz w roku. Dzięki temu wszelkie nowe objawy i problemy są rozwiązywane, pacjenci mają dostęp do potrzebnych im pomocy fizycznych, psychologicznych i emocjonalnych, a także są informowani o nowych opcjach leczenia.

Dieta

Dotychczas nie opracowano diety, która pomogłaby spowolnić postęp SM. Mimo to chorym zaleca się stosowanie zdrowej, zrównoważonej diety. Z dostępnych badań wynika, że stosowanie zdrowej diety może pomóc osobom z SM poprawić stan fizyczny i psychiczny. Właściwa dieta może również pomóc złagodzić objawy stwardnienia rozsianego, takie jak zaparcia i zmęczenie.

Zdrowa, zbilansowana dieta powinna zawierać różnorodne produkty spożywcze, w tym:

  • świeże owoce i warzywa,
  • chude białko,
  • niskotłuszczowy nabiał lub jego zamienniki (np. soja),
  • ryby bogate w kwasy tłuszczowe omega-3 i witaminę D (np. łosoś, tuńczyk, makrela),
  • pełne ziarna,
  • zdrowe tłuszcze (np. oliwa z oliwek, olej kokosowy, awokado),
  • fasolę, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona.

Ćwiczenia fizyczne

Regularne ćwiczenia są ważne dla ogólnego stanu zdrowia i sprawności fizycznej. Badania wykazują, że u osób z łagodną lub umiarkowaną niesprawnością spowodowaną SM, trening fizyczny jest skuteczny w poprawie zarówno wydolności aerobowej jak i zwiększeniu siły mięśniowej. Może również zwiększyć ruchomość, ograniczyć zmęczenie i poprawić jakość życia związaną ze stanem zdrowia.

Ludzie regularnie wykonujący ćwiczenia aerobowe odnoszą korzyści w postaci:

  • lepszej sprawności układu krążenia,
  • zwiększonej wytrzymałości,
  • poprawy czynności pęcherza moczowego i pracy jelit,
  • mniejszego wpływu zmęczenia i objawów depresyjnych,
  • pozytywniejszego nastawienia,
  • zwiększonego udziału w aktywnościach społecznych.

Zapobieganie

Obecnie nie ma sprawdzonego sposobu pozwalającego zapobiec rozwojowi SM lub wyleczyć chorobę.

Eksperci są przekonani, że do rozwoju SM przyczynia się połączenie czynników genetycznych i środowiskowych. Lepsze zrozumienie tych czynników może otworzyć drogę do znalezienia metod zapobiegania i skutecznych opcji leczenia w przyszłości.

Badania naukowe

Chociaż naukowcom nie udało się jeszcze zidentyfikować przyczyny stwardnienia rozsianego ani poznać sposobów zapobiegania rozwojowi choroby, obserwujemy znaczący postęp w zakresie diagnostyki, leczenia i wsparcia chorych.

Wiele lat badań nad SM oraz czynnością układu odpornościowego i nerwowego stworzyło solidne podstawy do dalszego rozwoju naukowego. Znaczne inwestycje w badania nad SM zaowocowały:

  • Nowymi lekami zatwierdzonymi specjalnie do leczenia i walki z SM;
  • Przyspieszeniem diagnostyki SM umożliwiającej dostęp do skuteczniejszego leczenia spowalniającego postęp choroby;
  • Zwiększeniem świadomości na temat objawów SM i metod ich łagodzenia;
  • Przełomem w określeniu czynników ryzyka potencjalnie zwiększających podatność na zachorowanie na SM, co pomoże znaleźć sposoby zapobiegania chorobie.

Nowe odkrycia nieustannie zmieniają opcje leczenia SM, pomagając ograniczyć wpływ związanej z tą chorobą niesprawności.

Przypisy

  1.  Goldenberg MM. Multiple sclerosis review. P T. 2012;37(3):175-184.
  2. What determines conversion to secondary progression MS? MS Research Australia website. Published September 2019. Accessed February 2021. https://msra.org.au/news/conversion-to-secondary-progressive-ms/
  3. Jonkman LE, Rosenthal DM, Sormani MP, et al. Gray Matter Correlates of Cognitive Performance Differ between Relapsing-Remitting and Primary-Progressive Multiple Sclerosis. PLoS One. 2015;10(10):e0129380. Published 2015 Oct 20. doi:10.1371/journal.pone.0129380
  4.  O’Sullivan SB, Schmitz TJ, Fulk GD Physical Rehabilitation, 6th edition. Faculty Bookshelf. 2014;85. https://hsrc.himmelfarb.gwu.edu/books/85
  5.  GBD 2016 Multiple Sclerosis Collaborators. Global, regional, and national burden of multiple sclerosis 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. Lancet Neurol. 2019;18(3):269-285. doi:10.1016/S1474-4422(18)30443-5
  6.  Wallin MT, Culpepper WJ, Campbell JD et al. The prevalence of MS in the United States: A population-based estimate using health claims data. Neurology Mar 2019; 92 (10) e1029-e1040; DOI: 10.1212/WNL.0000000000007035
  7.  Gilmour H, Ramage-Morin PL, Wong SL. Multiple sclerosis: Prevalence and impact. Health Rep. 2018;29(1):3-8.
  8.  Living with multiple sclerosis in Europe. European Multiple Sclerosis Platform. Accessed March 2021. http://www.underpressureproject.eu/web/living-with-ms-in-europe
  9. MS symptoms. National Multiple Sclerosis Society website. Accessed January 2021. https://www.nationalmssociety.org/Symptoms-Diagnosis/MS-Symptoms.
  10.  Lublin FD, Reingold SC, Cohen JA, et al. Defining the clinical course of multiple sclerosis: the 2013 revisions. Neurology. 2014;83(3):278-286. doi:10.1212/WNL.
  11.  Miller D, Barkhof F, Montalban X, Thompson A, Filippi M. Clinically isolated syndromes suggestive of multiple sclerosis, part I: natural history, pathogenesis, diagnosis, and prognosis. Lancet Neurol 2005;4:281–288.
  12.  Arneth B. Multiple Sclerosis and Smoking. Am J Med. 2020;133(7):783-788. doi:10.1016/j.amjmed.2020.03.
  13.  Sadovnick AD, Baird PA. The familial nature of multiple sclerosis: age-corrected empiric recurrence risks for children and siblings of patients. Neurology. 1988;38(6):990-991. doi:10.1212/wnl.38.6.990
  14.  Tarlinton RE, Martynova E, Rizvanov AA, Khaiboullina S, Verma S. Role of Viruses in the Pathogenesis of Multiple Sclerosis. Viruses. 2020;12(6):643. doi:10.3390/v12060643.
  15.  Tselis A. Epstein-Barr virus cause of multiple sclerosis. Curr Opin Rheumatol. 2012;24(4):424-428. doi:10.1097/BOR.0b013e3283542cf8.
  16.  Hadgkiss EJ, Jelinek GA, Weiland TJ, Pereira NG, Marck CH, van der Meer DM. The association of diet with quality of life, disability, and relapse rate in an international sample of people with multiple sclerosis. Nutr Neurosci. 2015;18(3):125-36. doi:10.1179/1476830514Y.0000000117.
  17.  Latimer-Cheung AE, Pilutti LA, Hicks AL, et al. Effects of exercise training on fitness, mobility, fatigue, and health-related quality of life among adults with multiple sclerosis: a systematic review to inform guideline development. Arch Phys Med Rehabil. 2013;94(9):1800-1828.e3. doi:10.1016/j.apmr.2013.04.020.
Może zainteresuje Cię...

Alzheimer

Choroba Alzheimera to postępujące i nieodwracalne zaburzenie pracy mózgu, które jest najczęstszą przyczyną otępienia.

Zdrowie psychiczne

Dobre zdrowie psychiczne jest istotną częścią życia, podobnie jak dobre zdrowie fizyczne.

Stres

Stres jest częstym następstwem współczesnego, zabieganego życia. Wpływa na naszą pracę, dom, relacje z wieloma czynnikami wyzwalającym, na które często nie mamy wpływu.

Witaj ponownie

Aby uzyskać dostęp do informacji, zaloguj się, używając swoich danych

Nie masz konta? Zarejestruj się