Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD, attention deficit hyperactivity disorder) jest schorzeniem, które wpływa na zachowanie. Rozwija się w dzieciństwie i może utrzymywać się do wieku dorosłego. Dowiedz się więcej na temat ADHD, objawów występujących zarówno u dzieci jak i u dorosłych oraz sposobów kontroli i leczenia tego stanu.

Czym jest ADHD?

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, które może powodować nieuwagę, nadpobudliwość i impulsywność. Osoby z ADHD mogą wydawać się niespokojne, mieć krótki czas skupienia uwagi i problemy z koncentracją oraz działać impulsywnie lub lekkomyślnie.

Objawy ADHD są zwykle zauważane po raz pierwszy w młodym wieku, a większość przypadków jest rozpoznawana u dzieci od sześciu do 12 lat. Z powodu błędów diagnostycznych, u niektórych osób, początkowo może być rozpoznany inny problem psychiczny, taki jak choroba afektywna dwubiegunowa. Zaburzenie może również nie zostać właściwie rozpoznane aż do dorosłości. 

Wiele dzieci może przechodzić przez różne etapy, w których są niespokojne lub mają trudności ze skupieniem uwagi, ale niekoniecznie mają ADHD. W przypadku zauważenia takich objawów u dziecka należy porozmawiać z pracownikiem opieki zdrowotnej, aby ustalić właściwe rozpoznanie.

Z reguły objawy ustępują z wiekiem, jednak wiele osób dorosłych nadal doświadcza problemów, a u niektórych mogą rozwinąć się dodatkowe zaburzenia psychiatryczne, najczęściej zaburzenia nastroju i stany lękowe, zaburzenia związane z używaniem substancji odurzających lub zaburzenia osobowości. Na przykład, ADHD i zaburzenia lękowe występują jednocześnie w 25% przypadków, a współwystępowanie z zaburzeniami czytania jest również częste.

Jakie są główne rodzaje ADHD?

Osoby z ADHD mogą mieć problemy z nieuwagą, nadpobudliwością i impulsywnością, ale niekoniecznie wszystkie trzy zaburzenia muszą wystąpić jednocześnie. Istnieje pokrewne schorzenie, znane jako zaburzenie z deficytem uwagi (ADD, attention deficit disorder), które może powodować problemy z nieuwagą bez towarzyszącej nadpobudliwości lub impulsywności związanej z ADHD.

Ile osób ma ADHD?

Zaobserwowane wskaźniki występowania ADHD na świecie są zróżnicowane, a zaburzenie rozpoznaje się w różnych krajach u 1% do 20% dzieci w wieku szkolnym. Przyczyna tak dużej rozpiętości odsetka występowania tego zaburzenia jest niejasna, ale niektórzy eksperci twierdzą, że może to być związane z używaniem różnych definicji zespołu.

Analiza 175 badań na całym świecie dotyczących występowania ADHD pokazała, że ten problem dotyczy około 7,2% dzieci w wieku do 18 lat. Badania przesiewowe w kierunku ADHD obejmujące 11 422 osób dorosłych w wieku 18–44 lat przeprowadzone w 10 krajach obu Ameryk, Europy i Bliskiego Wschodu wykazały średnią częstość występowania na poziomie 3,4%.

Objawy

Główne objawy ADHD są związane z nieuwagą, nadpobudliwością i impulsywnością.

Jakie są objawy ADHD?

Osoby z ADHD mogą mieć objawy związane z nieuwagą, nadpobudliwością i impulsywnością, ale niekoniecznie wszystkie trzy muszą występować jednocześnie. Objawy mogą obejmować:

nieuwagę:

  • Krótki czas skupienia uwagi; łatwość rozpraszania się
  • Niezwracanie uwagi na szczegóły; popełnianie błędów przez nieuwagę
  • Zapominalstwo w codziennych czynnościach i gubienie rzeczy
  • Trudności z wykonywaniem długich i żmudnych zadań
  • Rozpoczynanie nowych zadań lub projektów przed ukończeniem innych
  • Niedostateczne słuchanie innych ludzi
  • Trudności z wykonywaniem poleceń
  •  

Nadpobudliwość i impulsywność:

  • Ciągłe poruszanie się lub wiercenie; nieustanna aktywność
  • Niezdolność do spokojnej zabawy lub uprawiania hobby
  • Działanie bez zastanowienia i niewielkie lub brak poczucia zagrożenia
  • Gadatliwość i wypowiadanie się poza kolejnością
  • Przerywanie lub wtrącanie się w rozmowy innych osób

Objawy te mogą prowadzić do problemów rozwojowych, takich jak słabe wyniki w nauce, problemy z dyscypliną i brak interakcji społecznych.

Jakie są stadia ADHD?

Objawy ADHD są zazwyczaj po raz pierwszy widoczne w młodym wieku i mogą stać się bardziej zauważalne, gdy dzieci zaczynają uczęszczać do szkoły. W miarę jak dzieci wchodzą w okres dojrzewania, ich nadpobudliwość może się zmniejszyć; jednak wiele z nich będzie miało problemy w relacjach z innymi osobami, prezentując zachowania antyspołeczne.

Nieuwaga, niepokój i impulsywność zwykle zmniejszają się z wiekiem, ale wiele osób dorosłych nadal doświadcza problemów.

Jedno z badań wykazało, że prawie połowa osób, które miały ADHD w dzieciństwie, nadal spełniała pełne kryteria diagnostyczne dla osób dorosłych z ADHD. Objawy nieuwagi utrzymywały się u osób dorosłych w znacznie większym stopniu niż nadpobudliwość/impulsywność. U osób dorosłych nadpobudliwość jest częściej uwewnętrzniona, a objawy nieuwagi mogą być maskowane przez objawy zaburzeń lękowych lub strategie kompensacyjne przypominające obsesję.

Jakie są wczesne objawy ADHD?

Nadpobudliwość i impulsywność są głównymi objawami obserwowanymi u dzieci; obejmują wiercenie się, krótki czas koncentracji uwagi i niezdolność do spokojnej zabawy.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Dokładna przyczyna ADHD nie jest znana. Istnieją jednak badania, które pozwoliły zidentyfikować szereg czynników zwiększających ryzyko rozwoju tego zaburzenia u dziecka.

Co powoduje ADHD?

Uważa się, że istnieje kilka czynników ryzyka rozwoju ADHD, w tym:

  • uwarunkowania genetyczne
  • Picie alkoholu, palenie tytoniu lub zażywanie substancji psychoaktywnych podczas ciąży
  • Narażenie na toksyny środowiskowe, takie jak wysoki poziom ołowiu, podczas ciąży
  • Przedwczesny poród (przed 37. tygodniem ciąży) i niska waga urodzeniowa
  • Narażenie na toksyny środowiskowe w młodym wieku
  • Urazy mózgu

Czy ADHD jest dziedziczne?

Geny przekazane przez rodziców są istotnym czynnikiem w rozwoju tego zaburzenia u dziecka. W większości przypadków ADHD jest związane z kilkoma czynnikami ryzyka o podłożu genetycznym i środowiskowym, z których każdy ma niewielki indywidualny wpływ, jednak ich współwystępowanie zwiększa podatność na zachorowanie.

Kto choruje na ADHD?

Ze względu na to, że nie ma jednej przyczyny ADHD, zaburzenie może wystąpić u każdego. Choroba rozwija się w dzieciństwie i może występować w rodzinie.

Jak długo można żyć z ADHD?

ADHD nie skraca bezpośrednio oczekiwanej długości życia, ale utrzymujące się objawy mogą zwiększyć ryzyko wystąpienia innych zaburzeń psychicznych i mieć znaczący wpływ na ogólną jakość życia. Podczas gdy ADHD nie można wyleczyć, dostępne metody leczenia powinny przynieść pewną ulgę w złagodzeniu objawów.

Rozpoznanie

Nie ma jednego badania pozwalającego rozpoznać ADHD, a jego objawy mogą być podobne do objawów innych zaburzeń zachowania; może to prowadzić do opóźnień diagnostyczny

Jak rozpoznaje się ADHD?

ADHD można rozpoznać tylko na podstawie kompleksowej oceny przez lekarza posiadającego doświadczenie odnośnie tego zaburzenia. Objawy muszą być długotrwałe i wpływać na codzienne życie danej osoby.

Badania w kierunku rozpoznania ADHD

ADHD nie można rozpoznać za pomocą prostego badania fizycznego lub testu psychologicznego. Specjalista musi przeprowadzić szczegółową ocenę, aby ustalić rozpoznanie. Ocena ta może obejmować:

  • Badanie fizykalne (może to również pomóc w ocenie, czy objawy są spowodowane przez inne schorzenie)
  • Bezpośrednie rozmowy z badanym dzieckiem lub osobą dorosłą
  • Bezpośrednie rozmowy lub informacje uzyskane od innych osób, które mają kontakt z badaną osobą, np. partnerów i nauczycieli.

ADHD zostało pierwotnie rozpoznane jako zaburzenie występujące u dzieci, ale obecnie uznaje się, że u niektórych pacjentów utrzymuje się również w wieku dorosłym. Pomimo tego, ADHD u osób dorosłych jest niedostatecznie rozpoznawane. Rozpoznanie zaburzenia może być utrudnione z powodu objawów, które nakładają się na inne zaburzenia psychiczne współwystępujące z ADHD. Opracowano narzędzia przesiewowe dla klinicystów w celu określenia, które osoby dorosłe należy badać w kierunku ADHD, a wywiady kliniczne i historie chorób w rodzinie pozwalają na odróżnienie ADHD od innych zaburzeń psychiatrycznymi, które mogą w tym czasie występować.

Metody leczenia i leki

Leczenie i leki stosowane w przypadku ADHD mogą pomóc w złagodzeniu objawów i ułatwić życie z tym zaburzeniem.

Jak leczy się ADHD?

Chociaż nie ma lekarstwa na ADHD, dzieci z tym zaburzeniem oraz ich rodzice mogą otrzymać wsparcie w zakresie edukacji oraz inne formy pomocy, jak również porady i wskazówki, a także terapie medyczne i behawioralne przydatne w radzeniu sobie z jego skutkami.

U dorosłych leki są często pierwszą linią leczenia, a terapia psychologiczna stanowi dodatkowe wsparcie.

Leki

Istnieje wiele różnych leków, które osoby z ADHD mogą stosować do kontrolowania objawów. Lekarze często muszą indywidualnie pracować z poszczególnymi pacjentami, aby znaleźć odpowiedni lek lub dawkę, która jest dla nich odpowiednia. Większość leków na ADHD można klasyfikować jako pobudzające (stymulanty) lub niepobudzające.

  • Leki pobudzające:to najczęstszy rodzaj leków na ADHD. Ich działanie polega na zwiększeniu stężenia dopaminy i noradrenaliny w mózgu, które odgrywają kluczową rolę w kierowaniu procesem myślenia i uwagi.
  • Substancje niepobudzające:w leczeniu ADHD można również stosować leki niepobudzające. Mogą one być pomocne u osób, dla których leki pobudzające są nieodpowiednie. Leki te mogą również wpływać na poprawę koncentracji, uwagi i impulsywności u osoby z ADHD. Można je przepisać w połączeniu z lekiem pobudzającym, aby zwiększyć skuteczność leczenia.
W leczeniu ADHD można również stosować niektóre leki przeciwdepresyjne, które podaje się w monoterapii lub w połączeniu z lekami pobudzającymi. Leki przeciwdepresyjne mogą pomóc w leczeniu objawów ADHD; można je przepisać, jeśli środek pobudzający nie jest odpowiedni. Można je również stosować w połączeniu z lekami pobudzającymi, jeśli pacjent ma również inne schorzenie, takie jak zaburzenia lękowe.

Leki na ADHD, podobnie jak wszystkie leki na receptę, należy stosować pod kontrolą lekarza.

Terapia oraz inne rodzaje pomocy

W leczeniu ADHD u dzieci, młodzieży i dorosłych pomocne mogą być różne terapie.

  • Terapia behawioralna: Może pomagać w kontrolowaniu własnego zachowania. Terapeuci mogą uczyć dzieci umiejętności społecznych i odpowiednich zachowań wobec ludzi. Terapeuci behawioralni mogą również zapewnić wsparcie dla opiekunów i nauczycieli dzieci z ADHD.
  • Terapia poznawczo-behawioralna (CBT, cognitive behavioural therapy): Może pomagać w zachowaniu uważności – byciu świadomym oraz zaakceptowaniu własnych myśli i uczuć. To z kolei może przyczynić się do poprawy koncentracji i uwagi oraz zmniejszyć chęć do działania bez zastanowienia lub podejmowania niepotrzebnego ryzyka.
  • Terapia rodzinna/umiejętności rodzicielskich: Nauczenie się ich może pomóc członkom rodziny znaleźć lepsze sposoby radzenia sobie z destrukcyjnymi zachowaniami i zachęcić do pozytywnych zmian.
  • Grupy wsparcia:pomagają rodzicom i członkom rodziny nawiązać kontakt z innymi osobami, które mają podobne problemy i obawy.

Dieta

Osoby z ADHD powinny starać się jeść normalną, zdrową, zbilansowaną dietę.

Niektóre osoby z ADHD uważają, że ich objawy nasilają się po spożyciu pewnych pokarmów lub napojów, zwłaszcza tych, które zawierają dodatki do żywności lub kofeinę. W tym przypadku zaleca się prowadzenie dzienniczka z informacjami na temat pokarmów, napojów i zachowań oraz zasięgnięcie porady lekarza. Lekarz może skierować pacjenta do specjalisty ds. żywienia lub dietetyka.

Ćwiczenia fizyczne

Dzieci z ADHD należy wspierać, aby korzystały z takich aktywności jak spacery, zabawa w ogrodzie lub sporty zespołowe. Regularne ćwiczenia w ciągu dnia sprawią, że dzieci będą zmęczone w porze snu, a także przyczynią się do poprawy zdrowia fizycznego.

Aby pomóc dzieciom uspokoić się przed snem, należy je wieczorem angażować tylko w spokojne, niepobudzające aktywności.

Zapobieganie

Chociaż nie można zapobiec ADHD, istnieją sposoby na zmniejszenie wpływu jego objawów. Dla przykładu, rodzice i opiekunowie dzieci z ADHD mogą:

  • Wyznaczyć jasne granice i oczekiwane zachowania
  • Przestrzegać stałych rutynowych czynności, w tym aktywności wykonywanych bezpośrednio przed snem
  • Nagradzać dziecko, gdy dobrze się zachowuje i postępuje zgodnie z polecaniami (które są proste i łatwe do wykonania)
  • Używać naklejek przyczepianych na tablicy, aby pokazać pozytywne zachowania dziecka; wykorzystać je do monitorowania zachowania w ciągu tygodnia, aby dziecko mogło zdobyć nagrodę
  • Poznawać zachowania dziecka i interweniować w sytuacji, gdy jest ono sfrustrowane. Ograniczyć czas zabawy z przyjaciółmi, jeśli powoduje ona nadmierne pobudzenie u dziecka.
  • Porozmawiać z innymi opiekunami dziecka, np. nauczycielami, aby zapewnić mu dodatkowe wsparcie, którego potrzebuje

Osoby dorosłe z ADHD mogą również korzystać z wielu technik pomagających kontrolować objawy:

  • Utrzymywanie aktywności fizycznej i regularne ćwiczenia
  • Znalezienie czasu, żeby się odprężyć
  • Sporządzanie list i korzystanie z dzienniczka ułatwiającego odpowiednią organizację

Badania naukowe

Badania nad potencjalnym ryzykiem rozwoju ADHD są prowadzone cały czas. Zaawansowana technologia obrazowania umożliwiła identyfikację strukturalnych i funkcjonalnych różnic w mózgu między osobami z i bez ADHD. Parametry anatomiczne i funkcjonalne mózgu, jak również uwarunkowania rodzinne/genetyczne są głównymi obszarami badań neuropsychiatrycznych prowadzonych w tym zakresie.

Ostatnie badania wskazują na istotną rolę osi jelito-mózg (GBA, gut-brain axis) i mikrobioty jelitowej w modulowaniu ryzyka ADHD. Uważa się, że kluczowe mechanizmy biologiczne zaangażowane w GBA mogą zwiększać ryzyko rozwoju ADHD.

Obecnie trwają również prace mające na celu pomoc pracownikom ochrony zdrowia w podejmowaniu decyzji dotyczących najlepszych metod leczenia dla poszczególnych osób. W tym celu przygotowano przegląd na temat skuteczności i bezpieczeństwa rosnącej liczby dostępnych metod leczenia, w tym interwencji farmakologicznych i dietetycznych.

Przypisy

  1.  Katzman MA, Bilkey TS, Chokka PR, Fallu A, Klassen LJ. Adult ADHD and comorbid disorders: clinical implications of a dimensional approach. BMC Psychiatry. 2017;17(1):302. doi:10.1186/s12888-017-1463-3
  2.  D’Agati E, Curatolo P, Mazzone L. Comorbidity between ADHD and anxiety disorders across the lifespan. Int J Psychiatry Clin Pract. 2019;23(4):238-244. doi:10.1080/13651501.2019.1628277
  3.  Germanò E, Gagliano A, Curatolo P. Comorbidity of ADHD and dyslexia. Dev Neuropsychol. 2010;35(5):475-493. doi:10.1080/87565641.2010.494748
  4.  Polanczyk G, de Lima MS, Horta BL, Biederman J, Rohde LA. The worldwide prevalence of ADH: a systematic review and metaregression analysis. Am J Psychiatry. 2007;164(6):942-948. doi:10.1176/ajp.2007.164.6.942
  5.  Thomas R, Sanders S, Doust J, Beller E, Glasziou P. Prevalence of attention-deficit/hyperactivity disorder: a systematic review and meta-analysis. Pediatrics. 2015;135(4):e994-e1001. doi:10.1542/peds.2014-3482
  6.  Fayyad J, de Graaf R, Kessler R et al. Cross-national prevalence and correlates of adult attention-deficit hyperactivity disorder. Br J Psychiatry. 2007;190(5):402-409. doi:10.1192/bjp.bp.106.034389
  7.  Kessler RC, Green JG, Adler LA et al. Structure and diagnosis of adult attention-deficit/hyperactivity disorder: analysis of expanded symptom criteria from the Adult ADHD Clinical Diagnostic Scale. Arch Gen Psychiatry. 2010;67(11):1168-1178. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2010.146
  8.  Weibel S, Menard O, Ionita A et al. Practical considerations for the evaluation and management of attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in adults. Encephale. 2020;46(1):30-40. doi:10.1016/j.encep.2019.06.005
  9.  Faraone SV, Asherson P, Banaschewski T et al. Attention-deficit/hyperactivity disorder. Nat Rev Dis Primers. 2015;1:15020. doi:10.1038/nrdp.2015.20
  10.  Jain R, Jain S, Montano CB. Addressing diagnosis and treatment gaps in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder. Prim Care Companion CNS Disord. 2017;19(5):17nr02153. doi:10.4088/PCC.17nr02153
  11.  Friedman LA, Rapoport JL. Brain development in ADHD. Curr Opin Neurobiol. 2015;30:106-11. doi: 10.1016/j.conb.2014.11.007
  12.  Dam SA, Mostert JC, Szopinska-Tokov JW, Bloemendaal M, Amato M, Arias-Vasquez A. The role of the gut–brain axis in attention-deficit/hyperactivity disorder. Gastroenterol Clin North Am. 2019;48(3):407-431. doi:10.1016/j.gtc.2019.05.001
  13.  Caye A, Swanson JM, Coghill D, Rohde LA. Treatment strategies for ADHD: an evidence-based guide to select optimal treatment. Mol Psychiatry. 2019;24(3):390-408. doi:10.1038/s41380-018-0116-3
Może zainteresuje Cię...

Alzheimer

Choroba Alzheimera to postępujące i nieodwracalne zaburzenie pracy mózgu, które jest najczęstszą przyczyną otępienia.

Zdrowie psychiczne

Dobre zdrowie psychiczne jest istotną częścią życia, podobnie jak dobre zdrowie fizyczne.

Stres

Stres jest częstym następstwem współczesnego, zabieganego życia. Wpływa na naszą pracę, dom, relacje z wieloma czynnikami wyzwalającym, na które często nie mamy wpływu.

Witaj ponownie

Aby uzyskać dostęp do informacji, zaloguj się, używając swoich danych

Nie masz konta? Zarejestruj się