Otępienie dotyczy głównie ludzi w starszym wieku i jest spowodowane kilkoma różnymi chorobami, które mają wpływ na pamięć i czynność mózgu. Dowiedz się więcej o głównych rodzajach otępienia, jego typowych objawach oraz o tym, co możesz zrobić, aby mu zapobiec.

Neuraxpharm oferuje alternatywne leki stosowane w leczeniu otępienia. Dzięki temu lekarz, po określeniu specyficznych potrzeb, może przepisać produkt najlepiej dostosowany do twoich wymagań i stanu.

Czym jest otępienie?

Otępienie to termin o szerokim zakresie, który stosuje się w opisie wielu różnych chorób wpływających na mózg. Jest przyczyną pogorszenia funkcji poznawczych wykraczającego poza to, co uważa się za efekt normalnego starzenia się. Termin “otępienie” odnosi się do zespołu wspólnych objawów, w tym do ubytków pamięci i trudności z innymi czynnościami dotyczącymi myślenia, takimi jak wysławianie się, rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji. Objawy mogą się jednak znacznie różnić w zależności od różnych postaci otępienia. Czasami u osób z otępieniem występują również zmiany nastroju i zachowania. 

Chociaż otępienie może dotyczyć osób młodszych, przeważnie dotyka ono osoby starsze i jest jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności i uzależnienia od innych osób wśród starszego pokolenia. Nie jest to jednak naturalna część procesu starzenia się i może mieć poważny wpływ na styl życia osób, u których zdiagnozowano tę chorobę, a także ich rodzin i opiekunów.

Jakie są główne rodzaje otępienia?

Istnieje wiele różnych rodzajów otępienia. Oto niektóre z najczęściej spotykanych:

  • Choroba Alzheimera: Uważa się, że jest to najczęstsza forma otępienia, stanowiąca 60-70% jego przypadków i dotycząca na ogół osób powyżej 65 roku życia.
  • Otępienie naczyniopochodne: Jest to druga co do częstości występowania forma otępienia w grupie wiekowej powyżej 65 r.ż.
  • Otępienie czołowo-skroniowe: Jest wywoływane przez martwicę komórek i szlaków nerwowych w płatach czołowych i skroniowych mózgu. Prawdopodobieństwo jego rozpoznania jest większe u osób poniżej 65 r.ż.
  • Otępienie mieszane: Tym terminem określa się współwystępowanie więcej niż jednego rodzaju otępienia. Dotyczy to głównie choroby Alzheimera oraz otępienia naczyniopochodnego i jest bardziej prawdopodobne u osób powyżej 75 r.ż.
  • Otępienie z ciałami Lewy’ego: Jest to postępująca choroba, która wpływa na zdolność myślenia i poruszania się. Uważa się, że dotyczy ono około 10-15% osób z otępieniem.
  • Otępienie w chorobie Parkinsona: Jeśli początek otępienia występuje na rok lub dłużej po pojawieniu się objawów ruchowych, które są związane z chorobą Parkinsona, nazywa się to otępieniem w chorobie Parkinsona. Jeśli objawy otępienia pojawiają się przed lub w tym samym czasie co objawy choroby Parkinsona, to taki stan nazywa się otępieniem z ciałami Lewy’ego.
  • Inne: Otępienie o wczesnym początku, „otępienie o wczesnym początku” lub zwane także „otępieniem w wieku produkcyjnym” odnosi się do takiej jego postaci, którą rozpoznaje się przed 65 r.ż.

Ile osób cierpi na otępienie?

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podaje, że na otępienie cierpi około 50 milionów osób na całym świecie, a każdego roku odnotowuje się prawie 10 milionów nowych przypadków. W Europie otępienie rozpoznaje się obecnie u około 10 milionów osób i oczekuje się, że liczba ta podwoi się do 2030 r.

Objawy

Specyficzne objawy doświadczane przez osoby z otępieniem będą zależeć od choroby, która je powoduje i od części mózgu, które są nim dotknięte.

Jakie są objawy otępienia?

Utrata pamięci jest jednym z najczęstszych i najbardziej znanych objawów otępienia, ale istnieje wiele innych symptomów, których należy poszukiwać. 

Typowe objawy mogą obejmować:

  • Utratę pamięci – na przykład wielokrotne zadawanie tego samego pytania lub zapominanie, gdzie trzyma się różne przedmioty.
  • Problemy z językiem (wysławianiem się) – takie jak zapominanie prostych słów w trakcie rozmowy.
  • Problemy z orientacją – mogą powodować zgubienie się poza domem lub w nim samym.
  • Trudności w podejmowaniu decyzji
  • Niezdolność do wykonywania codziennych czynności, takich jak gotowanie posiłków
  • Zmiany osobowości – na przykład występowanie wahań nastroju, urojeń lub depresji

Jakie są stadia otępienia?

Jeśli ktoś doświadcza uporczywych problemów z pamięcią, które uważa się za gorsze niż te, których można się spodziewać po wieku danej osoby, ale nadal jest w stanie kontynuować codzienne czynności, to rozpoznaje się łagodne zaburzenia poznawcze (MCI – Mild Cognitive Impairment – MCI). Chociaż u osób z MCI często występuje choroba Alzheimera lub inna postać otępienia, to nie dotyczy to wszystkich osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi. To stadium jest również określane jako faza prodromalna.

W związku z tym początek występowania otępienia można ogólnie podzielić na trzy stadia: wczesne, pośrednie i późne.

1. Faza wczesna

Wiele postaci otępienia ma charakter postępujący, zatem jego wczesne objawy są często dość subtelne, stopniowo nasilając się w czasie. Wczesne objawy mogą obejmować zapominalstwo i utratę poczucia czasu, ale często przeocza się je lub traktuje jako normalne cechy starzenia się.

2. Faza pośrednia

W stadium pośrednim objawy stają się bardziej zauważalne – na przykład jest to zapominanie imion lub zgubienie się we własnym domu. Codzienne czynności, takie jak ubieranie się czy robienie obiadu, mogą stać się zbyt trudne. Częstsze mogą być również zmiany w zachowaniu, takie jak błąkanie się bez powodu lub urojenia.

3. Faza późna

Późne stadium otępienia jest bardziej dotkliwe i często prowadzi do tego, że dana osoba staje się bardzo zależna od innych oraz bierna. Może nie rozpoznawać bliskich osób, nie mieć pojęcia o czasie i miejscu, a także mieć problemy z chodzeniem i komunikowaniem się. Na tym etapie osoby z otępieniem wymagają zazwyczaj opieki całodobowej. W przypadku niektórych osób zachowanie może zmienić się na tyle, że ich osobowość wydaje się zupełnie inna i to może być jeden z najtrudniejszych do zaakceptowania przez rodzinę i przyjaciół aspektów choroby.

Przyczyny, czynniki ryzyka i oczekiwana długość życia

Szereg różnych chorób może powodować otępienie. Wiele z nich jest związanych z nietypowym gromadzeniem się różnych białek w mózgu. Białka te mogą być przyczyną upośledzenia czynności komórek nerwowych oraz zmniejszania się różnych części mózgu.

Co jest przyczyną otępienia?

Przyczyny każdej z chorób przebiegających z otępieniem są inne:

  • Choroba Alzheimera: Uważa się, że choroba Alzheimera jest wywoływana gromadzeniem się różnych białek w mózgu, które tworzą nieprawidłowe struktury zwane blaszkami i splątkami [neurofibrylarnymi]. Naukowcy nie wiedzą dokładnie, co powoduje rozpoczęcie tego procesu, ale w miarę postępu choroby dochodzi do utraty komórek nerwowych w mózgu, co wpływa na przekazywanie sygnałów pomiędzy komórkami mózgowymi.
  • Otępienie naczyniopochodne: Jest to termin, który obejmuje grupę chorób spowodowanych problemami z dopływem krwi do mózgu, w wyniku których małe zakrzepy uniemożliwiają dotarcie tlenu do tkanki mózgowej.
  • Otępienie czołowo-skroniowe: Jest to kolejny wspólny termin, który odnosi się do grupy chorób. Tym razem jest ono spowodowane obumieraniem komórek i dróg nerwowych w płatach czołowych i skroniowych mózgu. Powstają nieprawidłowe białka, które zakłócają sposób, w jaki komunikują się ze sobą komórki mózgowe.
  • Otępienie z ciałami Lewy’ego: Ciała Lewy’ego to nieprawidłowe skupiska białek, które gromadzą się w tych częściach mózgu, które są związane z myśleniem, poruszaniem się, zachowaniem czujności i świadomością wzrokową.
  • Otępienie w chorobie Parkinsona: Objawy choroby Parkinsona pojawiają się, gdy w komórkach nerwowych (neuronach) produkujących dopaminę w mózgu wyczerpują się zapasy tej substancji a same neurony obumierają. Naukowcy uważają, że śmierć komórek nerwowych jest związana z połączeniem: starzenia się, czynników genetycznych i środowiskowych, takich jak narażenie na kontakt z pewnymi substancjami chemicznymi.
  • Inne: Otępienie u osób poniżej 65 r.ż. (znana jako otępienie o wczesnym początku) może być spowodowana przez szereg różnych chorób. Młodsi ludzie są bardziej narażeni na rzadsze postacie otępienia, ale dziedziczenie otępienia jest u nich bardziej prawdopodobne niż u osób ze starszych grup wiekowych (chociaż prawdopodobieństwo dziedziczenia otępienia jest bardzo małe).

Czy otępienie jest dziedziczne?

Wiele osób obawia się otępienia, zwłaszcza jeśli ktoś z rodziny cierpiał na tę chorobę. Jednak w większości przypadków otępienie nie jest bezpośrednio spowodowana przez geny odziedziczone po rodzicach.

W niektórych rodzajach choroby Alzheimera i otępienia czołowo-skroniowego wadliwy gen, który może być przekazywany w rodzinie, może powodować rozwój otępienia. Jeśli jednak masz starszego krewnego z otępieniem, nie musi to oznaczać, że rozwinie się ono u ciebie w późniejszym wieku, a u wiele osób z otępieniem nie wykrywa się żadnych jego przypadków w rodzinie.

Kto choruje na otępienie?

Oto czynniki ryzyka mogące wpływać na wystąpienie otępienia:

  • Wiek: Jest to najważniejszy czynnik ryzyka rozwoju większości rodzajów otępienia – zwłaszcza u osób w wieku 75-85 lat.
  • Płeć: W pochodzącym z 2020 r. raporcie organizacji Alzheimer Europe stwierdzono, że u kobiet otępienie występuje nieproporcjonalnie częściej niż u mężczyzn. Stwierdzono, że w Europie z otępieniem żyje 6 mln 650 tys. 228 kobiet – ponad dwukrotnie więcej niż mężczyzn, których jest 3 mln 130 tys. 449.
  • Rodzina: Jak wyjaśniono wcześniej, w niektórych przypadkach występowanie choroby w rodzinie może zwiększać ryzyko rozwoju otępienia.
  • Palenie tytoniu i alkohol: Palenie tytoniu i picie więcej niż 21 jednostek alkoholu tygodniowo zwiększa ryzyko rozwoju otępienia.
  • Cukrzyca: Cukrzyca typu 2 jest czynnikiem ryzyka zarówno dla choroby Alzheimera, jak i otępienia naczyniopochodnego.

Jak długo można żyć z otępieniem?

Obecnie nie ma leku pozwalającego zupełnie wyleczyć otępienie, zatem w przypadku osób, u których je zdiagnozowano, jest to choroba trwająca całe życie. Jednak w przypadku wczesnego rozpoznania – w porównaniu z późniejszą diagnozą – istnieje większa szansa na złagodzenie objawów poprzez zapewnienie odpowiedniego leczenia i wsparcia.

W różnych badaniach analizowano, w jaki sposób otępienie wpływa na oczekiwaną długość życia. Jest to jednak skomplikowana dziedzina, ponieważ ten stan zwykle rozpoznaje się u ludzi w późniejszym okresie życia, kiedy na długość życia mogą również wpływać choroby współistniejące. 

Długość życia osoby z otępieniem zależy od jej wieku w momencie postawienia rozpoznania oraz od tego, czy choroba została zdiagnozowana we wczesnym stadium rozwoju, czy później. Badanie, które opublikowano w British Medical Journal, wykazało, że osoby, u których rozpoznawano otępienie w wieku od 60-69 r.ż. żyły 6,7 roku, a w przypadku osób, u których zdiagnozowano otępienie w wieku 90 lat lub starszym – 1,9 roku.

Rozpoznanie

Rozpoznanie otępienia może zająć trochę czasu – lekarz przeprowadzi szereg badań, które mogą wymagać dalszych działań ze strony innych specjalistów. 

W jaki sposób rozpoznaje się otępienie?

Jeśli martwisz się o swoją pamięć lub funkcjonowanie mózgu, lub dotyczy to kogoś, kogo znasz, pierwszym krokiem jest rozmowa z lekarzem lub pracownikiem służby zdrowia. 

Na początku zadadzą Ci pytania dotyczące zmian, jakie zauważyłeś/-aś odnośnie swojej pamięci, a także wszelkich innych trudności, jakich możesz doświadczać w życiu codziennym. Mogą oni również zastosować specjalne kwestionariusze służące do oceny pamięci, języka (umiejętności wysławiania się) i orientacji. Jeśli możesz zabrać ze sobą przyjaciela lub krewnego, lekarz może uznać rozmowę z nimi za pomocną i zapytać, co oni zauważyli.

Badania służące rozpoznaniu otępienia

Nie ma jednego badania, które pozwoliłoby stwierdzić, czy pacjent cierpi na otępienie – zamiast tego lekarz przeprowadzi szereg wstępnych badań, a w razie potrzeby skieruje pacjenta do specjalisty w celu dalszej oceny. Może to być neurolog (lekarz specjalizujący się w chorobach mózgu i układu nerwowego), geriatra (lekarz specjalizujący się w opiece nad osobami starszymi), psychiatra lub inny specjalista z dziedziny zdrowia psychicznego.

Badania stosowane w diagnostyce otępienia mogą obejmować:

  • Badania krwi
  • Badanie fizykalne
  • Testy zdolności umysłowych
  • Badania obrazowe mózgu, takie jak tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI)

Często problemy z pamięcią mogą być spowodowane przez inne czynniki, takie jak depresja, zakażenie lub niedoczynność tarczycy. Przeprowadzenie tych badań pomaga lekarzom najpierw wykluczyć te powody.

Metody leczenia i leki

Istnieje wiele różnych możliwości leczenia osób cierpiących na otępienie, które powinny być dostosowane do indywidualnych potrzeb danej osoby, tak aby odzwierciedlały rodzaj otępienia, na którą ona cierpi, jak również jej specyficzne potrzeby.

Jak się leczy otępienie?

Dostępna jest cała gama leków, jak również niefarmaceutyczne metody leczenia, takie jak psychoterapia, zajęcia i różne formy wsparcia. Często najskuteczniejszym podejściem jest łączne stosowane tych metod.

Leki

Nie ma leku pozwalającego zupełnie wyleczyć otępienie, ale niektóre metody leczenia mogą pomóc w złagodzeniu pewnych objawów. Należą do nich:

  • Inhibitory cholinoesterazy:Działają one poprzez spowolnienie rozkładu substancji chemicznej w mózgu zwanej acetylocholiną, która bierze udział w procesach związanych z pamięcią oraz koncentracją uwagi. .
  • Antagonista receptora NMDA: Jest to klasa leków, które działają poprzez blokowanie działania w mózgu nadmiernej ilości substancji chemicznej zwanej glutaminianem.
  • Leki przeciwdepresyjne:U wielu osób z otępieniem występuje obniżenie nastroju i drażliwość, wtedy mogą pomóc leki przeciwdepresyjne.
  • Leki przeciwlękowe: Mogą być przepisane w celu złagodzenia lęku lub niepokoju.
  • Neuroleptyki: Mogą pomóc w kontrolowaniu niepożądanych uczuć i zachowań, takich jak agresja, pobudzenie, urojenia lub omamy.

Terapia i pomoc

W środkowym i późniejszym stadium otępienia często stosuje się pewne terapie, które koncentrują się na pamięci i umiejętnościach myślenia. Mogą one być pozytywnym bodźcem dla pacjenta. Do terapii uzupełniających zaliczamy:

  • Terapie reminiscencyjna: Polega ona na rozmowie w cztery oczy lub w grupie, o wspomnieniach z czyjejś przeszłości. Często wspomnienia są pobudzane muzyką, zdjęciami lub przedmiotami, które są bliskie danej osobie.
  • Terapia stymulacji poznawczej: Jest bardziej przydatna we wcześniejszych stadiach otępienia. Obejmuje zajęcia grupowe, takie jak gotowanie, śpiewanie lub omawianie wydarzeń na świecie. Zajęcia te zapewniają stymulację procesów umysłowych.
Poradnictwo i wsparcie mogą być niezwykle korzystne, zwłaszcza gdy ktoś musi pogodzić się z rozpoznaniem otępienia i nauczyć się akceptować zmiany, jakie niesie ono ze sobą w jego życiu. Niektóre osoby korzystają z poradnictwa indywidualnego, podczas gdy inne wolą rozmawiać o swoich doświadczeniach w grupie wsparcia.  

Ważne jest, aby również opiekunowie szukali pomocy i wsparcia, biorąc pod uwagę swoje własne potrzeby. Podobne rodzaje wsparcia jak wyżej omówione dostępne są również dla nich. Opieka nad osobą cierpiącą na otępienie może być męcząca i stresująca, a obserwowanie zmian zachodzących u bliskiej osoby może przygnębiać.

Dieta

W badaniach wykazano, że prozdrowotne zmiany w diecie wprowadzone około połowy życia, takie jak modyfikacja jakości spożywanych tłuszczów, jedzenie większej ilości warzyw oraz ograniczenie soli i cukru, wiążą się ze zmniejszonym ryzykiem rozwoju otępienia w późniejszym etapie życia.

Osoby cierpiące na otępienie należy również zachęcać do zdrowego odżywiania się - zdrowa dieta ma wpływ nie tylko na zdrowie fizyczne, ale również na zdrowie mózgu. Staraj się stosować zbilansowaną dietę zawierającą dużo warzyw (zwłaszcza zielonych warzyw liściastych), produktów pełnoziarnistych, ryb, orzechów i jagód oraz drobiu.

Jeśli opiekujesz się osobą cierpiącą na otępienie, zachęcenie jej do stosowania zbilansowanej diety może być trudnym zadaniem. W miarę pogarszania się zdolności umysłowych mogą oni zapominać o jedzeniu lub piciu, mieć trudności z przygotowaniem posiłków i uważać, że fizyczny aspekt samego procesu jedzenia staje się coraz trudniejszy.

Diametralnej zmianie mogą również ulec smak i apetyt. Ważne jest, aby posiłki były przyjemne. Należy zatem uwzględnić pokarmy, które oni lubią i starać się bilansować je z bardziej zdrowymi posiłkami; tak, by potrzeby żywieniowe zostały zaspokojone.

Ćwiczenia fizyczne

Ćwiczenia fizyczne są nie tylko istotnym czynnikiem pomagającym zapobiegać wystąpieniu otępienia, ale także stanowią kluczowy element leczenia i opieki nad chorymi. Osoby cierpiące na otępienie mają więcej problemów ze zdrowiem somatycznym (czyli nie dotyczącym umysłu) niż osoby w tym samym wieku bez otępienia, dlatego niezwykle ważne jest utrzymanie aktywności fizycznej.

W zależności od stopnia zaawansowania otępienia u danej osoby, odpowiednie mogą być różne rodzaje ćwiczeń. We wczesnym i pośrednim stadium otępienia, wiele osób zachowuje taką samą sprawność fizyczną jak wcześniej i wciąż może cieszyć się pielęgnacją ogrodu, tańcem, spacerami i wieloma zajęciami sportowymi. W późniejszych etapach może to jednak ulec znacznej zmianie. Korzystne mogą być dopasowane ćwiczenia w pozycji siedzącej oraz proste ćwiczenia wspomagające równowagę.

Zapobieganie

W badaniu wykazano, że wybory dotyczące zdrowego stylu życia, takie jak zdrowa dieta, ćwiczenia fizyczne i stymulacja poznawcza, mogą zmniejszać ryzyko pogorszenia funkcji poznawczych i rozwoju otępienia.

W badaniu stwierdzono, że proste modyfikacje stylu życia mogą zmniejszać ryzyko wystąpienia otępienia, a najskuteczniejszą metodą zapobiegania może być łączne działanie szeregu różnych czynników związanych ze stylem życia. Przykładowo, połączenie czterech lub pięciu czynników związanych ze stylem życia może zmniejszać ryzyko zachorowania na chorobę Alzheimera o 60% w porównaniu z zastosowaniem tylko jednego z tych czynników lub niezastosowaniem żadnego z nich.

Podobne wnioski zawiera pochodzący z 2020 r. raport dotyczący zapobiegania otępieniu, interwencji oraz opieki nad chorymi, przygotowany na zlecenie czasopisma Lancet(6). W tym raporcie wskazano 12 “modyfikowalnych czynników ryzyka”, które odpowiadają za około 40% przypadków otępienia na całym świecie, którym teoretycznie można zapobiegać lub opóźnić ich wystąpienie. W raporcie podkreślono znaczenie zapobiegania oraz tego, że nigdy nie jest za wcześnie – ani za późno – na podjęcie środków zapobiegawczych związanych z tymi 12 czynnikami ryzyka, do których należą: niższy poziom wykształcenia, nadciśnienie tętnicze, upośledzenie słuchu, palenie tytoniu, otyłość, depresja, brak aktywności fizycznej, cukrzyca, niski poziom kontaktów społecznych, nadmierne spożycie alkoholu, pourazowe uszkodzenie mózgu oraz zanieczyszczenie powietrza.

Wybrane kluczowe środki zapobiegawcze, które zalecono poszczególnym osobom:

  • utrzymywanie aktywności poznawczej, fizycznej i społecznej w średnim i późnym wieku; 
  • stosowanie aparatów słuchowych w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia otępienia spowodowanego ubytkiem słuchu; 
  • regularne ćwiczenia fizyczne w średnim i ewentualnie późniejszym okresie życia w celu zmniejszenia ryzyka otyłości, cukrzycy i chorób układu sercowo-naczyniowego;
  • zmniejszenie do minimum narażenia na zanieczyszczenie powietrza i wtórny dym tytoniowy;
  • ograniczenie spożywania alkoholu;
  • unikanie lub zaprzestanie palenia tytoniu. 

Badania naukowe

Prowadzone są badania nad znalezieniem sposobu postępowania oraz nowych leków pozwalających zupełnie wyleczyć otępienie.

Dzięki poszukiwaniom nowej metody leczenia, poczyniono znaczne postępy w zakresie zrozumienia i świadomości istnienia otępienia. Obejmuje to odkrycie nowego rodzaju otępienia, zwanego LATE, oraz opracowanie prostego badania krwi, które cechuje się 94-procentową dokładnością w wykrywaniu choroby Alzheimera na długo przed tym, zanim wykażą to badania obrazowe mózgu.

Przypisy

  1. World Health Organization. Dementia. Published September 2020. Accessed January 2021. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
  2. Dementia UK. Dementia with lewy bodies. Accessed February 2021. https://www.dementiauk.org/understanding-dementia/types-and-symptoms/dementia-with-lewy-bodies/
  3. National Parkinson Foundation. Parkinson’s dementia. Accessed February 2021. https://www.parkinson.org/sites/default/files/PD%20Dementia.pdf

  4. World Health Organization. Areas of work: dementia. Accessed January 2021. https://www.euro.who.int/en/health-topics/noncommunicable-diseases/mental-health/areas-of-work/dementia

  5. Georges J, Miller O, Bintener C. Dementia in Europe Yearbook 2019: estimating the prevalence of dementia in Europe. Luxembourg: Alzheimer Europe; 2020. doi:10.13140/RG.2.2.16880.81923
  6. Livingston G, Huntley J, Sommerlad A et al. Dementia prevention, intervention, and care:   2020 report of the Lancet Commission. Lancet. 2020;396(10248):413-446. doi:10.1016/S0140-6736(20)30367-6
  7. Cholerton B, Baker LD, Montine TJ, Craft S. Type 2 diabetes, cognition, and dementia in older adults: toward a precision health approach. Diabetes Spectr. 2016;29(4):210-219. doi:10.2337/ds16-0041
  8.  Rait G, Walters K, Bottomley C, Petersen I, Iliffe S, Nazareth I. Survival of people with clinical diagnosis of dementia in primary care: cohort study. BMJ. 2010;341:c3584. doi:10.1136/bmj.c3584
  9. Sindi S, Kåreholt I, Eskelinen M et al. Healthy dietary changes in midlife are associated with reduced dementia risk later in life. Nutrients. 2018;10(11):1649. doi:10.3390/nu10111649
  10. Dhana K, Evans DA, Rajan KB, Bennett DA, Morris MC. Healthy lifestyle and the risk of Alzheimer dementia: findings from 2 longitudinal studies. Neurology. 2020;95(4):e374-e383. doi:10.1212/wnl.0000000000009816
  11. Nelson P, Dickson T, Trojanowski JQ et al. Limbic-predominant age-related TDP-43 encephalopathy (LATE): consensus working group report. Brain. 2019;142(6):1503-1527. doi:10.1093/brain/awz099
  12. Schindler SE, Bollinger JG, Ovod V et al. High-precision plasma β-amyloid 42/40 predicts current and future brain amyloidosis. Neurology. 2019;93(17):e1647-e1659. doi:10.1212/WNL.0000000000008081
Może zainteresuje Cię...

Alzheimer

Choroba Alzheimera to postępujące i nieodwracalne zaburzenie pracy mózgu, które jest najczęstszą przyczyną otępienia.

Zdrowie psychiczne

Dobre zdrowie psychiczne jest istotną częścią życia, podobnie jak dobre zdrowie fizyczne.

Stres

Stres jest częstym następstwem współczesnego, zabieganego życia. Wpływa na naszą pracę, dom, relacje z wieloma czynnikami wyzwalającym, na które często nie mamy wpływu.

Witaj ponownie

Aby uzyskać dostęp do informacji, zaloguj się, używając swoich danych

Nie masz konta? Zarejestruj się